Aardenburg, Grote- of Sint Baafskerk
Protestantse Kerk - Sint Bavostraat 5

- Orgeloverzicht - Andere orgels in Aardenburg -

Kerkgebouw
In 959 na Christus is de Grote- of Sint Baafskerk in Aardenburg gesticht door monniken van de Sint Baafsabdij uit Gent. In het oudste deel van de huidige kerk zijn materialen aanwezig die vermoedelijk afkomstig zijn van het Romeinse Castellum dat zich van 175 tot 270 na Christus op deze plaats bevond.
In circa 1220 is de kerk sterk vergroot, gevolgd door een vergroting in de 14e eeuw.
Als gevolg van schade, aangebracht door diverse gevechten rondom Aardenburg, werd de kerk in de 17e eeuw gerestaureerd. Hierbij werd materiaal gebruikt van de Mariakerk. Deze kathedraal van Aardenburg was in de Middeleeuwen een belangrijk bedevaartsoort en is na de Reformatie afgebroken.
Naar aanleiding van gevechtshandelingen in 1944, is de Sint Baaf na de Tweede Wereldoorlog voor de laatste maal gerestaureerd.

Eerste orgel
De Hervormde Gemeente van de Grote- of Sint Baafskerk in Aardenburg kocht in 1808 van orgelmaker Gerrit Hooghuys een Van Peteghem-orgel uit 1764. De orgelkas was afkomstig uit de Agustijnenkerk in Brugge. Bij de plaatsing in Aardenburg werden de Cornet en de Fourniture aangevuld en in juni 1809 werd het Van Peteghem-orgel in gebruik genomen.

De dispositie van het voormalige Van Peteghem-orgel (1764) vanaf 1808:

Hoofdwerk:
Prestant
Bourdon
Prestant
Fluit
Nasard
Doublette
Terts
Fourniture
Cornet disc.
Trompet basc./disc.
Vox Humana basc./disc.
Clairon basc./disc.


8 voet
8 voet
4 voet
4 voet
3 voet
2 voet
1 3/5 voet
III sterk
V sterk
8 voet
8 voet
4 voet

Positief:
Holpijp
Viola di Gamba disc.
Prestant
Fluit
Viola di Gamba
Octaaf
Fluit
Sesquialter
Hobo disc.
Clairon basc.

 


8 voet
8 voet
4 voet
4 voet
4 voet
2 voet
2 voet
II sterk
8 voet
4 voet

Pedaal:
Aangehangen aan het Hoofdwerk

 

Werktuiglijke registers:
Tremulant

 

Overige gegevens:
Manuaalomvang: C-f
Pedaalomvang: C-d'
Stemming: evenredig zwevend
Toonhoogte: a = 440 Hz
Tractuur: mechanische sleepladen

In 1853 werd het orgel voorzien van een nieuwe neogotische kas die was ontworpen door H.H. Graus. Het orgel werd hierbij verplaatst naar het koor van de kerk. Deze werkzaamheden werden door de Vlissinger P.M. van Sprang uitgevoerd, die ook de Terts en de Vox Humana door respectievelijk een Bourdon 16 en een Salicionaal 8 verving. De Sesquialter van het Positief werd verwijderd.

De dispositie van het voormalige Van Peteghem-orgel (1764) vanaf 1853:

Hoofdwerk:
Bourdon
Prestant
Bourdon
Salicionaal
Prestant
Fluit
Nasard
Doublette
Fourniture
Cornet disc.
Trompet basc./disc.
Clairon basc./disc.


16 voet
8 voet
8 voet
8 voet
4 voet
4 voet
3 voet
2 voet
III sterk
V sterk
8 voet
4 voet

Positief:
Holpijp
Viola di Gamba disc.
Prestant
Fluit
Viola di Gamba
Octaaf
Fluit
Hobo disc.
Clairon basc.

 


8 voet
8 voet
4 voet
4 voet
4 voet
2 voet
2 voet
8 voet
4 voet

Pedaal:
Aangehangen aan het Hoofdwerk

 

Werktuiglijke registers:
Tremulant

 

Overige gegevens:
Manuaalomvang: C-f
Pedaalomvang: C-d'
Stemming: evenredig zwevend
Toonhoogte: a = 440 Hz
Tractuur: mechanische sleepladen

Aan het einde van de 19e eeuw werd de Fourniture eveneens verwijderd.

De dispositie van het voormalige Van Peteghem-orgel (1764) vanaf het einde van de 19e eeuw:

Hoofdwerk:
Bourdon
Prestant
Bourdon
Salicionaal
Prestant
Fluit
Nasard
Doublette
Cornet disc.
Trompet basc./disc.
Clairon basc./disc.


16 voet
8 voet
8 voet
8 voet
4 voet
4 voet
3 voet
2 voet
V sterk
8 voet
4 voet

Positief:
Holpijp
Viola di Gamba disc.
Prestant
Fluit
Viola di Gamba
Octaaf
Fluit
Hobo disc.
Clairon basc.

 


8 voet
8 voet
4 voet
4 voet
4 voet
2 voet
2 voet
8 voet
4 voet

Pedaal:
Aangehangen aan het Hoofdwerk

 

Werktuiglijke registers:
Tremulant

 

Overige gegevens:
Manuaalomvang: C-f
Pedaalomvang: C-d'
Stemming: evenredig zwevend
Toonhoogte: a = 440 Hz
Tractuur: mechanische sleepladen

Ondanks dat het Van Peteghem-orgel door de oorlogshandelingen in 1944 weinig schade opliep, werd het op advies van de Orgelcommissie van de Nederlands Hervormde Kerk gesloopt en vervangen door een nieuw instrument. Het pijpwerk werd als oud metaal verkocht.


Situatie 1853-1945. Foto : 'Historische orgels in Zeeland'

Huidig orgel
De firma D.A. Flentrop uit Zaandam kreeg in 1954 de opdracht een nieuw orgel te bouwen voor de Grote- of Sint Baafskerk in Aardenburg. Hierbij werd het rugwerk gebruikt van het Courtain-orgel uit de Sint Andreaskerk van Groessen dat in circa 1680 was gebouwd en in 1822 was gerepareerd door Lohman.

De dispositie van het voormalige Courtain-orgel (ca. 1680) rond 1850:

Manuaal:
Bourdon
Gedekt
Prestant
Fluit
Quint
Octaaf
Mixtuur
Cymbel
Kromhoorn


8 voet
8 voet
4 voet
3 voet
2 voet
III-IV sterk

8 voet
8 voet

Pedaal:
Aangehangen


 

Werktuiglijke registers:
Tremulant
Ventiel

 

Overige gegevens:
Manuaalomvang: C-f
Pedaalomvang: C-f'
Stemming: Middentoon
Toonhoogte: a = 440 Hz?
Tractuur: mechanische sleeplade

 

Nadat J.J. Elbertse & Zn. in 1953 een nieuw orgel in de kerk te Groessen plaatste, werd het rugwerk naar Aardenburg overgebracht. Door architect E.A. Canneman werd een bijpassend hoofdwerk gemaakt. In eerste instantie waren diverse stemmen gereserveerd die al spoedig na de bouw zijn geplaatst. Hierbij werd echter afgeweken van het oorspronkelijke concept. Er kwam een Spitsgamba 8 in plaats van een Dulciaan 16 en op het Rugwerk werd een Dulciaan 8 geplaatst in plaats van een Regaal 8. De geplande Trompet 8 van het pedaal werd uiteindelijk een Fagot 16. Het Flentrop-orgel werd in 1955 in gebruik genomen.

De dispositie van het  Flentrop-orgel (1955) met gebruikmaking van oud materiaal:

Hoofdwerk:
Prestant
Roerfluit
Spitsgamba
Octaaf
Vlakfluit
Mixtuur


8 voet
8 voet
8 voet
4 voet
2 voet
IV-V sterk

Rugwerk:
Holpijp
Prestant
Fluit
Octaaf
Nasard
Scherp
Dulciaan


8 voet
4 voet
4 voet
2 voet
1 1/3 voet
III sterk
8 voet

Pedaal:
Bourdon
Prestant transmissie
Nachthoorn
Ruispijp
Fagot


16 voet
8 voet
4 voet
III sterk
16 voet

Werktuiglijke registers:
Koppel Hoofdwerk-Rugwerk
Koppel Pedaal-Hoofdwerk
Koppel Pedaal-Rugwerk

 

Overige gegevens:
Manuaalomvang: C-f
Pedaalomvang: C-f'
Stemming: Silberman
Toonhoogte: a = 440 Hz
Tractuur: mechanische sleepladen

In 1977 werd het orgel gereviseerd door Flentrop Orgelbouw, gevolgd door een revisie in 1992 door orgelbouwer David Kunst. Hierbij werd het gehele hoofdwerk leeggehaald maar uiteindelijk werden deze werkzaamheden niet voltooid, waarna uitsluitend het rugwerk bespeelbaar was.
In 2003 werd besloten om het Flentrop-orgel te laten herstellen door de Orgelmakerij Reil B.V. uit Heerde. Hierbij werd gebruik gemaakt van in 1992 vervaardigd pijpwerk en werden de windladen voorzien van nieuwe slepen en waar nodig van nieuwe stokken. Naast de nodige dispositiewijzigingen werd op het rugwerk een Tremulant geplaatst, de Fagot 16 grotendeels vernieuwt en divers koperen pijpwerk vervangen door pijpwerk van orgelmetaal. De stemming, die oorspronkelijk Middentoon naar Silberman was, is gewijzigd in een Neidhart-stemming. Het instrument werd in 2005 opnieuw in gebruik genomen.

De dispositie van het  Flentrop-orgel (1955) met gebruikmaking van oud materiaal, vanaf 2005:

Hoofdwerk:
Prestant
Roerfluit
Octaaf
Fluit
Quint
Octaaf
Mixtuur
Cornet disc.
Trompet


8 voet
8 voet
4 voet
4 voet
3 voet
2 voet
IV-V sterk
IV sterk
8 voet

Rugwerk:
Holpijp
Prestant
Fluit
Woudfluit
Nasard
Scherp
Dulciaan


8 voet
4 voet
4 voet
2 voet
1 1/3 voet
III sterk
8 voet

Pedaal:
Bourdon
Prestant transmissie
Fagot


16 voet
8 voet
16 voet

Werktuiglijke registers:
Koppel Hoofdwerk-Rugwerk
Koppel Pedaal-Hoofdwerk
Koppel Pedaal-Rugwerk

 

Overige gegevens:
Manuaalomvang: C-f
Pedaalomvang: C-f'
Stemming: Neidhart
Toonhoogte: a = 440 Hz
Tractuur: mechanische sleepladen


 

 

Geraadpleegde bronnen

Eck, T. van, Jongepier, J. van, Nieuwkoop, H. van (1997)
Het historische orgel in Nederland, deel I (1479-1725)
Rotterdam, Nationaal Instituut voor de Orgelkunst, 1997

Kluiver, J.H. (1973)
Historische Orgels in Zeeland, deel III
Middelburg, Mededelingen van het Koninklijk Zeeuwsch Genootschap der Wetenschappen, 1976

Dijk, R. van (2006)
"Orgelbouwnieuws" in "De Orgelkrant", juni 2006

www.aardenburg-cultuurstad.nl/baafs.html

Met dank aan
P. Bron
A. van de Wege

 

 

 

- Terug naar de top van deze pagina -